Czym jest emocja? - cz. III
Trudności definicyjne i klasyfikacyjne zjawisk emocjonalnych.
Autor artykułu: dr n. med. Katarzyna Kucharska-Pietura.
Podział emocji
Różnorodność definicji zjawisk emocjonalnych wiąże się z obecnością licznych kryteriów podziału emocji.
Według podziału ewolucyjnego, wyróżnia się emocje związane z popędami, które występują zarówno u zwierząt wyższych jak i ludzi, oraz emocje wyższe (intelektualizowane) charakterystyczne dla człowieka, które powstały w związku z rozwojem potrzeb psychicznych i społecznych. Do tych ostatnich zalicza się uczucia moralne, patriotyczne, estetyczne, miłość i przyjaźń [1].
Podział emocji według Petrażyckiego (cyt. za [2]) na: przeżycia doznawczo-popędowe i pasywno-aktywne uwzględnia regulacyjną funkcję emocji i podkreśla ich dualistyczny charakter. Emocje z jednej strony są specyficzną formą doznawania, z drugiej zaś - swoistą formą popędu wewnętrznego.
Podział emocji według Mazurkiewicza
Jan Mazurkiewicz [3, 4] rozpatrywał uczucia jako pochodne zjawisk fizjologicznych. Dzielił je na niższe, zawiadamiane przez drugi neuron współczulny, zlokalizowany we wzgórzu oraz wyższe, z podłożem fizjologicznym w korze mózgowej. Uczucia niższe podzielił na:
- organiczne - zespół wrażeń organicznych, np. wrażenie przepełnienia pęcherza moczowego dające się wyjaśnić odruchem organiczno-rdzeniowym. Wrażenia organiczne w porównaniu z wrażeniami zmysłowymi (wzrokowymi, słuchowymi, dotykowymi) zawierają niewielki składnik gnostyczny. Umożliwiają rozpoznanie potrzeb fizjologicznych, ale nie wzbogacają wiedzy o ustroju;
- instynktowne - o charakterze mnemiczno-dziedzicznym, zajmują wyższy poziom niż uczucia organiczne. Pojawiają się w sytuacji energetycznego naładowania podkorowych ośrodków potrzeb fizjologicznych (np. uczucie głodu). Ustosunkowują człowieka do otoczenia;
- warunkowe - powstające na poziomie kory w wyniku irradiacji (tzn. zmiany treści wrażeniowej uczucia przez jej rozszerzenie) uczucia organicznego na składnik gnostyczny innego zespołu. Irradiacja umożliwia przekraczanie poziomu aktywności popędowej, ukierunkowując uczucia warunkowe na czynności manualne i relacje interpersonalne;
- prelogiczne - uczucia izolowane, magiczne, pozbawione autokrytycyzmu, normalnie związane z dynamizmami prelogicznymi u dziecka do 7 r.ż., patologicznie zaś występują w psychozach oraz jako przejaw zbiorowych prelogizmów, np. hitleryzm, stalinizm;
- uczucia przyjemności i przykrości - każde uczucie, niezależnie od rozwoju, o charakterze biegunowym i fazowym; forma uczuciowa odczuwana w wymiarze subiektywnym jako uczucie przyjemne (klisis), albo nieprzyjemne (ekklisis), a w wymiarze obiektywnym jako przybliżenie do przedmiotu lub oddalenie się od przedmiotu.
Uczucia wyższe (czołowo-logiczne) Mazurkiewicz określał jako "hamulce instynktów", które nie są w ogóle żadnym odbiciem wrażeń organicznych, natomiast wiążą się z zupełnie innym światem, mianowicie z wyobrażeniami reprezentującymi albo odbicia świata zewnętrznego, albo pojęcia abstrakcyjne.
Podział emocji według Bucka.
W ujęciu koncepcyjnym Bucka [5], emocją jest już sam proces odczytywania motywów. Wyróżnił on trzy rodzaje emocji:
- emocje I - reakcje anatomiczno-endokrynologiczne powstające na drodze interoceptywnego sprzężenia zwrotnego, funkcjonalnie związane z adaptacją organizmu i homeostazą;
- emocje II - ekspresja zachowania; wyrażanie stanów uczuciowych za pomocą mimiki, gestykulacji, wokalizacji itp., na drodze proprioceptywnego sprzężenia z mięśniami szkieletowymi;
- emocje III - synkretyczne poznanie; emocje związane z wewnętrznym poznawczym odczytywaniem i subiektywnym doświadczaniem własnych stanów.
Bilikiewicz [6] dokonał podziału ze względu na wpływ emocji na sprawność organizmu (zdolność do działania). Podział ten wyróżnia:
- emocje steniczne - wzmagające gotowość do działania (np. gniew),
- emocje asteniczne - obniżające sprawność działania (np. przerażenie).
Charakter steniczny bądź asteniczny emocji zależy głównie od ich natężenia.
Podział emocji ze względu na stopień prototypowości, wg Plutchika ([7] cyt. za [8]). Teoria ta zakładała podział emocji na:
- emocje podstawowe,
- emocje złożone.
Plutchik pojęciem emocji podstawowych określał emocje położone najniżej w hierarchii, takie, których nie można już rozłożyć na emocje bardziej elementarne. Emocjami podstawowymi nazwał chwilowe doznania powstające pod wpływem zewnętrznej stymulacji, którym towarzyszą indywidualne wzory zachowań. Autor wyróżnił osiem emocji podstawowych: radość, złość, strach, wstręt, smutek, zaskoczenie, zaciekawienie, akceptację i porównywał je do gamy podstawowych barw, których odpowiedni dobór daje dalsze rozwiązania kolorystyczne. Emocje podstawowe są zróżnicowane w wymiarze fizjologicznym i behawioralnym. Do grupy emocji złożonych zaliczył takie wyższe emocje jak: miłość, nienawiść, zazdrość i nadzieję. Emocje złożone ujmował jako mieszanie różnych emocji podstawowych. Na przykład, włączenie złości, strachu i wstrętu odpowiada emocji złożonej, jaką jest nienawiść.
Ile jest emocji podstawowych?
Teoretycy emocji proponują przyjęcie różnej liczby emocji, w zależności od rodzaju uwzględnianych przez siebie danych.
W modelu emocyjnym Tomkinsa [9] wyróżnia się siedem emocji podstawowych: dwie pozytywne, tj. zainteresowanie, radość, i pięć negatywnych, tj. smutek, wstręt, złość, wstyd, strach oraz dodatkowo zdziwienie, które jest emocją o charakterze pośrednim.
Według Izarda na system emocyjny składa się dziewięć głównych emocji. Są to zainteresowanie, radość, zdziwienie, smutek, złość, wstyd, strach, wstręt i pogarda [8].
Dotychczasowe badania [10, 8, 9] wskazują na kulturową stałość wyrazu mimicznego pięciu emocji: gniewu, strachu, smutku, radości i wstrętu. Dyskusyjna pozostaje uniwersalność wzorca mimicznego dla uczuć pogardy, wstydu i winy. Rozwiązaniem sporu wokół liczby emocji może być założenie, że emocje nie są pojedynczymi stanami, lecz grupami pokrewnych stanów.
Taksonomia emocji jest kontrowersyjna ze względu na ich interdyscyplinarny wymiar. Różnorodność opisu zjawisk emocjonalnych wynika z różnorodności ich natury [11]. Przedstawienie jednej definicji, zgodnej z najważniejszymi teoriami i w prosty sposób oddającej kompleksowy charakter emocji, pozostaje zadaniem prawie niemożliwym do realizacji. Wszyscy wiedzą czym są emocje, dopóki nie muszą ich opisać słownie. Dzieje się tak również dlatego, że emocje nie są poznaniem, a ocena procesów emocjonalnych wykracza poza werbalnie dostępne aspekty uczuć, precyzyjne kryteria logiki i świadomość. Zatem emocje nie są ani pojęciami, ani obiektami, ani terminami językowymi [12].
Podsumowując dotychczasowe rozważania, godne uwagi są przemyślenia Schwedera [12], który emocję nazywa opowiadaniem o wydarzeniach somatycznych (np. zmęczenie) i afektywnych (np. panika), doświadczanym jako spostrzeżenie (np. zagrożenia), powiązane z pewnym rodzajem planu działania (np. atak, wycofanie). Dokonywanie rozróżnień pojęciowych między emocjami a uczuciami, afektami i nastrojami może się przyczynić do lepszego zrozumienia natury zjawisk emocjonalnych i większej precyzji naukowej w pracach empirycznych.
Artykuł opublikowany jest za zgodą i dzięki uprzejmości autora: dr n. med. Katarzyna Kucharska-Pietura, Katedra i Klinika Psychiatrii AM w Lublinie.
Książki tej autorki (ponad 50 pozycji!) można znaleźć w: medbook.com.pl.
Piśmiennictwo
1. Korzeniowski L., Pużyński S.: Encyklopedyczny słownik psychiatrii. PZWL, Warszawa 1986, 144
2. Reykowski J.: Eksperymentalna psychologia emocji. KiW, Warszawa 1974, 14
3. Mazurkiewicz J.: Zarys fizjologicznej teorii uczuć, II. PZWL, Warszawa 1930, 4
4. Mazurkiewicz J.: Wstęp do psychofizjologii normalnej, I. Ewolucja aktywności korowo-psychicznej. PZWL, Warszawa 1950, 31
5. Buck R.: Prime theory: an integrated view of motivation and emotion. Psychological Review 1985, 92, 389–413
6. Bilikiewicz A.: Psychiatria dla studentów medycyny. PZWL, Warszawa 1998, 80
7. Plutchik R.: What is an emotion? The Journal of Psychology 1965, 61, 295–303
8. Izard C.: The face of emotion. Appleton-Century-Crofts, New York 1971, 207
9. Tomkins S.S., McCarter R.: What and where are the primary affects? Some evidence for a theory. Perceptual and Motor Skills 1964, 18, 119–158
10. Ekman P.: Wszystkie emocje są podstawowe. [w:] Ekman P., Davidson J.R. (red.): Natura emocji. GWP, Gdańsk 1998, 23
11. Monieta A.: Analiza niektórych uczuć wyższych u chorych na schizofrenię w badaniach techniką dyferencjału semantycznego. Psychiatria Polska 1980, 14, 137–143
12. Schweder R.: „Nie jesteś chory, tylko się zakochałeś”– emocja jako system interpretacji. [w:] Ekman P., Davidson J.R. (red.): Natura emocji. GWP, Gdańsk 1998, 42
Tagi tego wpisu:
- Internetowy psycholog
- Pomoc psycholgiczna
- Wirtualny gabinet
- Teksty psychologiczne
